Fóstureyðingar af félagslegum ástæðum – er vegið að stöðu og tækifærum kvenna?

barn

Í kjölfar greinar okkar „Réttur kvenna yfir eigin líkama og fóstureyðingar“ og pistils ungrar konu sem sagði frá reynslu sinni af fóstureyðingum í síðustu viku verður fjallað í um sjónarmið tengdum fóstureyðingum af félagslegum ástæðum.

Fóstureyðingar af félagslegum ástæðum eru án nokkurs vafa langtum algengasta ástæðan fyrir því að fóstureyðingar eru framkvæmdar. Á Íslandi voru árið 2011 framkvæmdar 936 fóstureyðingar af félagslegum ástæðum af 969 fóstureyðingum sem framkvæmdar voru það árið. Í nálægum ríkjum þar sem ástæður fóstureyðinga hafa verið kannaðar er félagslegi þátturinn án undantekninga algengasta ástæða fóstureyðinga.

Þessi staðreynd ætti að vera mikið áhyggjuefni fyrir samfélag okkar fyrir margar sakir. Ekki síst vegna jafnréttinda og kvenréttinda sjónarmiða sem venjulega er teflt fram sem réttlæting fyrir frjálsara aðgengi að fóstureyðingum. En jafnframt vegna þess að félagslegar fóstureyðingar eru ákveðinn mælikvarði á velgengni í samfélaginu.

Í upphafi er vert að fjalla örlítið um hvað almennt er flokkað sem fóstureyðing af félagslegum ástæðum. Í lögum nr. 25/1975 er fjallað um þetta.  Þar er fóstureyðing sögð heimil: Þegar þungun og tilkoma barns verði konunni og hennar nánustu of erfið vegna óviðráðanlegra félagslegra ástæðna. Félagslegar ástæður eru sagðar vera: 1) Hafi kona alið mörg börn með stuttu millibili og skammt er liðið frá síðasta barnsburði 2) Eigi konan við að búa bágar heimilisástæður vegna ómegðar eða alvarlegs heilsuleysi annarra á heimilinu 3) Þegar konan getur ekki vegna æsku og þroskaleysis annast barnið á fullnægjandi hátt 4) Annarra ástæðna séu þær fyllilega sambærilegar við ofangreindar aðstæður.

Framangreint er það sem lögin heimila. Athygli vekur að félagslegar ástæður snúa að neikvæðum áhrifum þess fyrir konuna að eignast barnið. Konum er gefin leið út og undan þessum áhrifum – fóstureyðing. Sumir hafa líkt þessu við kúgun samfélagsins gegn konum, þ.e.a.s. að sú staðreynd að hægt er að losa konuna við barnið með því að bjóða upp á fóstureyðingu veldur því að konan velur þá leið í stað þess að samfélagið kemur til móts við félagslegu erfiðu aðstæður konunnar til þess að hún geti bæði átt barnið og búið við mannsæmandi félagslegar aðstæður.

Því miður eru margar konur sem standa frammi fyrir því að velja milli starfsframa, námsframa eða fjárhagslegrar velgengni annarsvegar og hinsvegar þess að eignast barn. Það að konur séu settar í þá aðstöðu að þurfa að velja milli fóstureyðingar og framangreinds hlýtur frá jafnréttis- og kvenréttindasjónarmiðum að vera óásættanlegt. Í Bandaríkjunum eru til áhugaverð samtök, Feminists for Life, sem berjast fyrir bættum aðbúnaði kvenna þannig að þeim sé ekki ýtt út í fóstureyðingar. Er þörf á slíkum samtökum hér á landi?

Fóstureyðing er kannski auðveld lausn fyrir samfélagið – en byrði fyrir konuna og ógn við kvenréttindi

Samfélagið þarf að bregðast við og tryggja það að konum geti ekki verið þröngvað beint eða óbeint í fóstureyðingu. Ef við skoðum samfélag okkar gaumlega þá sjáum við að fóstureyðing er oft „easy way out“ en ætti ekki að þurfa. Því miður er oft sagt við ung pör að það sé best að bíða með barneignir þangað til eftir nám, eða eftir að starfsframi hefur komist á ról, sama viðhorf er uppi á teningnum í sjónvarpsþáttum og kvikmyndum. Þetta hefur að sjálfsögðu áhrif á skoðanamyndun ungra tilvonandi mæðra þegar þær meta hvort fóstureyðing komi til greina eða ekki.

Í nýlegum pistli sem við vísuðum í um daginn, fjallað ung kona um það hvernig henni var í raun ýtt út í fóstureyðingu af barnsföðurnum. Hún leggur áherslu á að val um fóstureyðingu sé ávallt konunnar sjálfrar án utanaðkomandi áhrifa. En manni er spurn, getur kona valið fóstureyðingu án utanaðkomandi áhrifavalda? Er sanngjarnt að setja konu í þá stöðu að þurf að velja milli þess að eignast barn og búa við félagslegar viðunandi aðstæður? Eins og segir í gamalli auglýsingu er ekki bæði betra? Á kona á 21. öldinni ennþá að vera í þeirri stöðu að þurfa að velja?

Því miður er tilvist hinna afar opnu fóstureyðingamöguleika kvenna til þess fallin að minnka þrýsting á stjórnvöld og samfélag að mæta þörfum þeirra 936 barna og fjölskyldna þeirra sem var eytt í fyrra. Því miður er ekki nægilegur vilji til staðar til að beita þessu í jafnréttis umræðunni, því fóstureyðingar hafa verið brennimerkt sem jákvæður valkostur kvenna frá sjónarhóli kvenréttinda, en raunveruleg áhrif fóstureyðinga, félagslegar, andlega og líkamlega bæta stöðu kvenna ekkert.

Nauðsynlegt er að konum sé boðið upp á valkosti, eins og ættleiðingar, stuðning á meðgöngu og eftir fæðingu og umhverfi sem gerir konum auðvelt að eignast barn hvenær sem er á lífsleiðinni. Skóli eða starfsframi á ekki að koma í veg fyrir að kona geti átt eðlilegt líf sem móðir. Fátækt á ekki að vera ástæða fyrir fóstureyðingum. Aðstæður á heimilinu eiga ekki heldur að vera ástæða fyrir fóstureyðingu. Allt hljóta þetta að vera viðráðanlegar aðstæður ef reynt er til þaula að mæta þörfum hverju sinni. Það er því gleðilegt að sjá samtök eins og Valkostir – Samtök um úrræði við ótímabærum þungunum, tefla fram úrræðum fyrir konum á barneignaraldri. Vonum við að samtökin haldi áfram að stækka og að tilvist þeirra veki máls stjórnvalda á bættari aðbúnaði kvenna og nauðsyn þess að auka við valkostum þeirra.

Það að velja fóstureyðingu er aldrei auðvelt og oft eða nánast alltaf sitja eftir spurningar hjá konum um „Hvað hefði getað orðið?“, „Hvernig hefði barnið mitt litið út?“, „Hvernig móðir hefði ég orðið?“, „Get ég eignast barn aftur?“ og margar aðrar spurningar sem vakna.

Fóstureyðingar af félagslegum ástæðum eru fóstureyðingar sem tengjast ekki rétti konunnar yfir eigin líkama. Fóstureyðingar af félagslegum ástæðum eru fóstureyðingar sem hægt er að koma í veg fyrir í flestum tilfellum.

Viljum við virkilega að konur neyðist til að velja? Viljum við búa í samfélagi þar sem 936 konur búa við þannig aðstæður að þau sjá ekki fram á að geta eignast börn?

-DS

Hvað hefur þú um málið að segja?